22. Spinoza

Benedictus de Spinoza behoort tot de kleine groep filosofen die gezichtsbepalend zijn voor de geschiedenis van het westerse denken. Als Baruch d’Espinoza in 1632 in Amsterdam geboren als zoon van uit Portugal gevluchte joodse ouders, zou hij in 1677 in Den Haag overlijden aan een longziekte. Waarschijnlijk is die ziekte verergerd door het stof dat hij had ingeademd bij het slijpen van brillenglazen en lenzen voor microscopen, wat hij ondanks zijn sobere levenswijze moest doen om in zijn levensonderhoud te voorzien.

Zijn roepnaam was Bento, wat in het Portugees hetzelfde betekent als Baruch (Hebreeuws) en Benedictus (Latijn), namelijk ‘de gezegende’. Hij leerde Nederlands, Portugees, Spaans, Hebreeuws en schreef later in het Latijn. Na zijn religieuze opvoeding kwam hij in 1656 in conflict met de joodse gemeenschap in Amsterdam, vermoedelijk niet eens zozeer vanwege zijn kritische opstelling tegenover het orthodoxe geloof als wel omdat hij zich uiterlijk niet wilde schikken naar de strenge vereisten en voorschriften. Al was de Republiek in vergelijking met omringende landen tolerant tegenover kritische denkbeelden, toch moest Spinoza voorzichtig zijn. Veel werk heeft hij niet gepubliceerd, of onder een schuilnaam. Zijn hoofdwerk, de Ethica, werd pas na zijn dood uitgebracht.

In het rampjaar 1672 werden de gebroeders De Witt gelyncht door een Oranjegezinde menigte, zonder dat de autoriteiten daartegen optraden. Het schokte Spinoza zo diep dat hij een plakkaat naar de plek wilde brengen met de tekst ‘ultimi barbarorum’ (‘ergste barbaren’). Zijn huisbaas en vriend hield hem tegen en redde zo misschien wel zijn leven. In Tractatus theologico-politicus gaf hij een aanzet tot een vrijzinnige uitleg van de bijbel en in Tractatus politicus sprak hij zich uit voor de democratie en wees hij op het grote belang van vrijheid van meningsuiting.

De Ethica (voluit Ethica Ordine Geometrico Demonstrata = ‘op wiskundige wijze uiteengezet’), zijn magnum opus, moest de mensen leren hoe ze verlichting van hun lijden konden vinden. Het boek had een praktisch doel. De mens moest leren inzien dat God niet buiten de schepping staat, maar dat alles wat bestaat – en dus ook de mens zelf – een verschijning is van God. Om tot dit heldere bewustzijn te komen moest men onafhankelijk zijn en vrij van hevige aanvechtingen, iets waarnaar Spinoza zich zelf gedroeg. Hij argumenteerde altijd kalm, overwogen en redelijk. Hij liet zich niet provoceren.

De Ethica lijkt te zijn opgezet als een meetkundig systeem. Door gebruik te maken van definities, axioma’s en stellingen, probeert Spinoza in roerige tijden de zaken objectief te benaderen. Door de geschiedenis heen hebben veel lezers zich erover beklaagd dat het boek daardoor zo moeilijk te lezen is. Maar dan heeft Spinoza toch het laatste woord. De laatste zin van zijn Ethica luidt namelijk: ‘Alles wat voortreffelijk is, is even moeilijk als zeldzaam.’

Werken van Spinoza

Briefwisseling
Amsterdam : Wereldbibliotheek, 1992. 2e dr. 1ste dr.: 1977. Vertaling: F. Akkerman, H.G. Hubbeling en A.G. Westerbrink.
ISBN: 90-284-1597-1.
Kritische uitgave van de volledige bewaard gebleven correspondentie van Spinoza.

Brieven over het kwaad : de correspondentie tussen Spinoza en Van Blijenbergh
Amsterdam : Wereldbibliotheek, 2012. Hertaling en inleiding: Miriam van Reijen.
ISBN: 978-90-284-2488-3.
Hertaling van een achttal brieven van Spinoza en een protestantse graanhandelaar over de problematiek van God, het kwaad en de menselijke vrije wil.

De draagbare Spinoza
Amsterdam : Bert Bakker, 2008. 3e, herziene dr. Samenstelling en vertaling: Henri Krop en Wiep van Bunge.
ISBN: 978-90-351-3300-6.
Keuze uit het werk van Spinoza, rond actuele thema's als goed en kwaad, oorlog en vrede, eenheid en veelheid, determinatie en vrije wil.

Ethica
Amsterdam : Ambo/Anthos, 2017. Vertaald, ingeleid, toegelicht en samengevat door Maarten van Buuren.
ISBN: 978-90-263-4076-5.
Vertaling op basis van een nauwkeurige analyse van Spinoza's terminologie. De vertaling wordt begeleid door verklarende aantekeningen en een samenvatting.

Ethica
Amsterdam : Prometheus, 2017. 9e dr. 1ste dr.: 2002. Vertaling: Henri Krop.
ISBN: 978-90-351-4512-2.
Tweetalige editie, met tekst, vertaling en verklaringen van het hoofdwerk van Spinoza.

Ethica
Amsterdam : Boom, 2012. Vertaling: Corinna Vermeulen. Redactie: Han van Ruler en Corinna Vermeulen.
ISBN: 978-94-610-5753-2.
Hoofdwerk van Spinoza, uitgegeven naar een in 2010 ontdekt handschrift in de bibliotheek van het Vaticaan.

Ethicom, ofwel Spinoza's Ethica vertolkt in tekst en commentaar
Delft : Eburon, 2006. 2e dr. 1ste dr.: 1996. Vertaling en commentaar: Wim Klever.
ISBN: 90-5166-526-1.
Combinatie van vertaling en uitleg van de Ethica, het hoofdwerk van Spinoza.

Korte verhandeling over God, de mens en zijn geluk
Amsterdam : Wereldbibliotheek, 2011. Bezorging: Jan Knol.
ISBN: 978-90-284-2395-4.
Vertaling met commentaar van een van Spinoza’s vroegste geschriften, geschreven omstreeks 1660, dat tegelijk een inleiding is in zijn denken.

Korte verhandeling van God, de mens en zijn welstand
Almere : Parthenon, 2012. Vertaling: Rikus Koops.
ISBN: 978-90-79578-35-1.
Parallelle editie van de Korte verhandeling die geldt als een vroege versie van de Ethica.

Spinoza : de brieven over God
[Werchter] : Uitgeverij Coriarius, 2016. (Bibliotheca Spinozana Flandrica ; 1). Vertaling: Karel D'huyvetters.
ISBN: 978-90-826021-0-4.
Thematische selectie uit de briefwisseling van en met Baruch de Spinoza, toegespitst op het godsconcept van de filosoof en de bezwaren daartegen en voorzien van een uitgebreide toelichting.

Staatkundige verhandeling
Amsterdam : Wereldbibliotheek, 2014. Vertaling van: Tractatus politicus. Vertaling: Karel D'huyvetters.
ISBN: 978-90-284-2556-9.
Onvoltooid gebleven verhandeling over de grondslagen van een vrije en vredige staat.

Theologisch-politiek traktaat
Amsterdam : Wereldbibliotheek, 2002. Vert. van Tractatus theologico-politicus (1670). Vertaling: F. Akkerman.
ISBN: 90-284-1773-7.
Andere vertaling van de Tractatus theologico-politicus, Spinoza’s wijsgerige verhandeling over de juiste balans voor de christen en staatsburger tussen geloof (gehoorzaamheid) en rede (vrijheidsdrang).

De uitgelezen Spinoza
Tielt [etc.] : Lannoo [etc.], 1999. Samenstelling: Herman De Dijn. Vertaling: Nico van Suchtelen en F. Akkerman.
ISBN: 90-209-3787-1.
Ruime bloemlezing uit het werk van Spinoza, met fragmenten uit het Vertoog over de verbetering van het verstand, de Ethica, het Theologisch-politiek traktaat en de Brieven.

Verhandeling over de verbetering van het verstand
Groningen : Historische Uitgeverij, 2010. Vertaling van Tractatus de intellectus emendatione. Vertaling: Theo Verbeek.
ISBN: 978-90-6554-059-1.
Onvoltooid gebleven traktaat dat is te lezen als een inleiding op de filosofie, de weg die leidt van het alledaagse naar het wijsgerige denken.

Pierre Bayle

, Over Spinoza
Budel : Damon, 2006. Vertaling van een lemma uit Dictionaire historique et critique (1740). Vertaling: Louis Hoffman e.a.
ISBN: 90-5573-740-2.
Samenvatting van het gedachtegoed van Spinoza, met kritisch commentaar door de Franse, naar Nederland uitgeweken wijsgeer en hugenoot (1647-1706).

Tinneke Beeckman,

Door Spinoza's lens : macht, meditatie, manifestatie, evolutie en seksualiteit
Kalmthout : Pelckmans, 2012.
ISBN: 978-90-289-6834-9.
Wat als je vandaag door Spinoza's lens naar de wereld zou kijken? Filosofe Tinneke Beeckman werkte zes toegankelijke perspectieven uit.

Tinneke Beeckman (redactie),

Spinoza, filosoof van de blijheid
Brussel : Uitgeverij ASP, 2010.
ISBN: 978-90-5487-538-3.
Bundel met bijdragen waarin de rijkdom van de Ethica wordt geëxploreerd en de actualiteit van het denken van Spinoza wordt getoond.

Herman Berger

, De Ethica van Spinoza : een handreiking
Antwerpen [etc.] : Garant, 2011.
ISBN: 978-90-441-2742-3.
Commentaar op de Ethica, waarbij de auteur in discussie gaat met eerdere interpretaties en met Spinoza zelf.

Erik Bindervoet en Saskia Pfaeltzer

, Spinoza's achtbaan
Amsterdam : Wereldbibliotheek, 2014.
ISBN: 978-90-284-2538-5.
Een leraar wiskunde aan een middelbare school, groot bewonderaar en kenner van Spinoza's Ethica, wil zijn leerlingen duidelijk maken wie Spinoza was en wat hij ons kan leren en neemt ze mee in een filosofische achtbaan die hen langs leven en leer van Spinoza voert.

Wiep van Bunge

, De Nederlandse Republiek, Spinoza en de radicale verlichting
Brussel : Uitgeverij ASP, 2010.
ISBN: 978-90-5487-769-1.
De auteur toont aan dat het denken van Spinoza is ingebed en mogelijk gemaakt door de toenmalige culturele en maatschappelijke context en dat hij op zijn beurt in zijn politieke filosofie oplossingen voor de problemen van de jonge republiek formuleert.

Maarten van Buuren,

De essentie van Spinoza
Leusden : ISVW, 2016.
ISBN: 978-94-916939-0-8.
De auteur legt op begrijpelijke wijze uit waarom Spinoza niet alleen Nederlands belangrijkste denker is geweest, maar waarom hij ook wereldwijd tot de toppers wordt gerekend. Bij hem krijgt het idee van 'vrijheid van meningsuiting' voor het eerst goed vorm en hij is ook de man die God bevrijdt uit zijn theologische harnas. Zijn God valt samen met de natuurwetten en is dus verzoenbaar met de moderne wetenschappen.

Maarten van Buuren,

Spinoza : vijf wegen naar de vrijheid
Amsterdam : Ambo /Anthos, 2016.
ISBN: 978-90-263-3395-8.
De auteur toont de vijf pijlers waarop het denken van Spinoza berust: streven naar zelfbeschikking, ontplooiing van macht, volgen van de intuïtie, samenwerking met anderen en vooral streven naar vrijheid. In deze oproep schuilt zijn blijvende actualiteit.

Gunther Coppens (redactie)

, Spinoza en de scholastiek
Leuven : Acco, 2003.
ISBN: 90-334-5416-5.
Zeven bijdragen van een studiedag over Spinoza en de Scholastiek die in 2003 in Rotterdam werd gehouden.

Antonio Damasio,

Het gelijk van Spinoza : vreugde, verdriet en het voelende brein
Amsterdam : Wereldbibliotheek, 2010. 5e dr. Vertaling van Looking for Spinoza : Joy, Sorrow and the Feeling Brain (2003). Vertaling: Marjolijn Stoltenkamp.
ISBN: 978-90-284-2378-7.
Poging tot begrip van menselijke gevoelens vanuit de neurobiologie, waarbij gaandeweg nieuw licht wordt geworpen op het denken van Spinoza.

Johan Diepstraten en Phil Muysson (redactie),

Spinoza en de literatuur
Den Haag : Stichting BZZTôH, 1984. (Bzzlletin; jaargang 13, nr. 121).
Aflevering van het literaire tijdschrift met opstellen over de receptie van het werk van Spinoza onder Nederlandse letterkundigen.

Herman De Dijn,

Spinoza : de doornen en de roos
Kapellen [etc.] : Pelckmans, 2009.
ISBN: 978-90-289-5296-6.
Bewerking van een aantal eerder verschenen artikelen over het moeilijk toegankelijke gedachtegoed van Spinoza.

Geluk : lees- en schrijfcursisten reageren op Spinoza
Amsterdam : Leeslicht, 2008.
ISBN: 978-90-8696-062-0.
In het voetspoor van Spinoza heeft een aantal lees- en schrijfcursisten getracht hun gedachten over geluk op te schrijven. Verhalen in korte zinnen en gemakkelijke woorden.

Rebecca Goldstein,

De onbekende Spinoza
Amsterdam : Atlas, 2007. Vertaling van Betraying Spinoza : the Renegade Jew Who Gave Us Modernity (2006). Vertaling: Henk Schreuder.
ISBN: 978-90-450-0072-5.
Het leven en denken van Spinoza, belicht vanuit zijn joodse achtergrond.

Margaret Gullan-Whur,

Spinoza : een leven volgens de rede
Rotterdam : Lemniscaat, 2000. Vertaling van Within Reason : a Life of Spinoza (1998). Vertaling: Jabic Veenbaas e.a.
ISBN: 90-5637-271-8.
Biografie waarin aan de hand van een nauwgezette beschrijving van zijn levensloop en van het leefklimaat van Holland in de zeventiende eeuw de ontwikkeling van het denken van Spinoza wordt geschetst.

J.H. Gunning Jr.,

Over Spinoza's Ethica : collegedictaat opgetekend door Chr. Hunningher - Amsterdam, 1887-1888
Zoetermeer : Boekencentrum, 2015.
ISBN: 978-90-239-7035-4.
Transcriptie van de aantekeningen die zijn gemaakt van de colleges van J.H. Gunning Jr. (1829-1905) over de Ethica in 1887-1888. Zij geven een uniek inzicht in Gunnings onderricht over dit werk aan studenten en vormen een inleiding in de wijsbegeerte van Spinoza.

Cis van Heertum,

Libertas philosophandi : Spinoza als gids voor een vrije wereld
Amsterdam : In de Pelikaan, 2008.
ISBN: 978-90-71608-24-7.
Dertien bijdragen over leven, werk en gedachtegoed van Spinoza, uitgebracht bij de gelijknamige tentoonstelling in de Bibliotheca Philosophica Hermetica in het kader van Amsterdam Wereldboekenstad.

H.G. Hubbeling,

Spinoza
Baarn : Ambo, 1989. 3e, herziene dr. 1ste dr.: 1966.
ISBN: 90-263-0956-2.
Inleiding op het leven van Spinoza en zijn kerngedachten op de terreinen van kennisleer, ethiek, theologie en staatsleer.

Hans Huizenga,

De 3 leefregels van Spinoza
Deventer : Scriptio, 2016. (Nestor-reeks ; 3).
ISBN: 978-90-877300-0-0.
Docent filosofie Hans Huizenga maakte een actuele hertaling van de drie leefregels die Spinoza formuleerde als praktische leidraad voor het zoeken naar het hoogste goed: Spreek de taal van de mensen, Houd maat en Pas je aan. In zijn commentaar neemt hij de lezer mee in de gedachtegang van de filosoof.

Jonathan Israel,

Gedachtevrijheid versus godsdienstvrijheid : een dilemma van de Verlichting
Budel [etc.] : DAMON [etc.], 2007.
ISBN: 978-90-5573-810-6.
Tekst van de Thomas More Lezing die de auteur in 2006 hield aan de Radboud Universiteit Nijmegen, waarin hij de hedendaagse spanningen tussen meningsvrijheid en godsdienstvrijheid illustreert aan de hand van het verschil in vrijheidsopvatting van Locke en Spinoza. Aangevuld met essays van historicus Siep Stuurman en filosoof Marin Terpstra.

Jonathan Israel,

In strijd met Spinoza : het failliet van de Nederlandse Verlichting (1670-1800)
Amsterdam : Bert Bakker, 2007. Vertaling van ‘Failed Enlightenment’ : Spinoza's Legacy and the Netherlands (1670-1800) (2007). Vertaling: Hans van Cuijlenborg.
Lezing over de ideologie van de Nederlandse patriottenbeweging omstreeks 1780, die terug te voeren zou zijn op Spinoza en zijn geestverwanten.

Jonathan Israel,

Radicale verlichting : hoe radicale Nederlandse denkers het gezicht van onze cultuur voorgoed veranderden
Franeker : Van Wijnen, 2007. 2e dr. Vertaling van Radical Enlightenment : Philosophy and the Making of Modernity 1650-1750 (2001). Vertaling: Egbert Krikke.
ISBN: 978-90-5194-239-2.
Standaardwerk over de rol van Nederland bij de 18e-eeuwse Verlichting, die veel groter blijkt dan traditioneel wordt aangenomen.

Wim Klever,

Mannen rond Spinoza (1650-1700) : presentatie van een emanciperende generatie
Hilversum : Verloren, 1997.
ISBN: 90-6550-563-6.
Portretten van elf denkers en wetenschappers in de omgeving van Spinoza die wetenschap en filosofie zoeken te bevrijden van wat niet berust op objectieve zekerheden of heldere inzichten.

Wim Klever,

Spinoza classicus : antieke bronnen van een moderne denker
Budel : DAMON, 2005.
ISBN: 90-5573-639-2.
Overzicht van de invloed van klassieke (vooral Latijnse) auteurs op het werk van Spinoza.

Jan Knol,

En je zult spinazie eten : aan tafel bij Spinoza, filosoof van de blijdschap
Amsterdam : Wereldbibliotheek, 2006.
ISBN: 90-284-2096-7.
Introductie tot de Ethica, waarin Spinoza aantoont hoe wij onszelf blijvend geluk en blijdschap eigen kunnen maken.

Jan Knol,

Spinoza : uit zijn gelijkenissen en voorbeelden : voor iedereen
Amsterdam : Wereldbibliotheek, 2007.
ISBN: 978-90-284-2194-3.
Inleiding tot het werk van Spinoza, waarbij aan de hand van fragmenten in het bijzonder wordt ingegaan op zijn visie op onder meer het ontstaan van godsdienst en op de verhouding tussen lichaam en geest.

Jan Knol,

Spinoza in 107 vragen & antwoorden
Amsterdam : Wereldbibliotheek, 2015.
ISBN: 978-90-284-2635-1.
Inleiding tot het gedachtegoed van de Nederlandse filosoof via 107 vragen die ons allemaal bezighouden en 107 antwoorden van Spinoza daarop: beknopt, helder en toegankelijk.

Jan Knol,

Spinoza's intuïtie
Amsterdam : Wereldbibliotheek, 2009.
ISBN: 978-90-284-2269-8.
Verhandeling over de kennisleer van Spinoza en het onderscheid dat hij maakt tussen alledaagse ervaring, rede en intuïtie.

Henri Krop,

Spinoza : een paradoxale icoon van Nederland
Amsterdam : Prometheus, 2015.
ISBN: 978-90-351-3871-1.
Uitvoerige analyse van hoe en waarom Spinoza drie eeuwen lang de Nederlanders heeft kunnen fascineren en van wat hij het Nederland van de eenentwintigste eeuw nog te zeggen heeft.

Henry Méchoulan,

Amsterdam ten tijde van Spinoza : geld en vrijheid
Amsterdam : De Arbeiderspers, 1992. Vertaling van Amsterdam au temps de Spinoza (1990). Vertaling: Jelle Noorman.
ISBN: 90-295-3055-3.
Studie over het rijke Amsterdam in de zeventiende eeuw waarin wordt aangetoond dat het rationeel en tolerant denken van die tijd leidde tot een vrijere samenleving.

Robert Misrahi,

100 woorden over de Ethica van Spinoza
Amsterdam : Atlas, 2007. Vertaling van 100 mots sur l' Ethique de Spinoze (2005). Vertaling: Frans van Zetten.
ISBN: 978-90-450-0004-6.
Inleiding tot de Ethica van Spinoza aan de hand van honderd trefwoorden.

Pierre-François Moreau,

Spinoza en het spinozisme : een inleiding
Budel : DAMON, 2004. Vertaling van Spinoza et le spinozisme (2003). Vertaling: Jeroen Bartels.
ISBN: 90-5573-473-X.
Compacte, bevattelijke inleiding op leven en werken van Spinoza en de receptie daarvan.

Steven Nadler,

De ketterij van Spinoza : onsterfelijkheid en het joodse denken
Amsterdam : Atlas, 2008. Vertaling van Spinoza's Heresy : Immoratality and the Jewish Mind (2001). Vertaling: Frans van Zetten.
ISBN: 978-90-450-1405-0.
Onderzoek naar het denken van Spinoza over onsterfelijkheid als mogelijke oorzaak van zijn verbanning uit de joodse gemeenschap in Amsterdam in 1656.

Steven Nadler,

Spinoza
Amsterdam : Olympus, 2005. 3e dr. Vertaling van Spinoza : a Life (1999). Vertaling: Frans van Zetten.
ISBN: 90-467-0021-6.
Biografie over Spinoza, zijn jonge jaren in de Amsterdamse en joodse gemeenschap, zijn verbanning uit de synagoge en ontwikkeling tot een kritisch en vrij denker met vele contacten in de Nederlanden en daarbuiten.

Maarten Prak (redactie), Nederland in de zeventiende en achttiende eeuw
Amsterdam : Bert Bakker, 2006.
ISBN: 978-90-351-2990-0.
Dit tweede deel in de serie Plaatsen van herinnering, met de beschrijving van 41 plaatsen en de voor Nederland belangrijke gebeurtenissen die er tussen 1572 en 1798 plaatsvonden, bevat van Shlomo Berger de bijdrage ‘Amsterdam: Portugees-Israëlitische synagoge. Joden aan de Amstel’.

Miriam van Reijen,

Het Argentijnse gezicht van Spinoza : passies en politiek
Kampen : Klement, 2010.
ISBN: 978-90-8687-063-9.
Studie over de receptie van het gedachtegoed van Spinoza in Argentinië, met name waar het gaat om zijn opvattingen over de relatie tussen de passie en de politiek.

Miriam van Rijen,

Spinoza : de geest is gewillig, maar het vlees is sterk
Kampen [etc.] : Klement [etc.], 2008.
ISBN: 978-90-8687-022-6.
Inleiding tot het denken van Spinoza en verduidelijking van het belang van zijn gedachtegoed in een hedendaags perspectief.

Miriam van Reijen,

Spinoza in bedrijf : van passie naar actie
Zoetermeer : Klement, 2013.
ISBN: 978-90-868709-3-6.
Beschouwing over de filosofie van Spinoza als motivatietheorie vanuit het perspectief van leidinggevenden, gevolgd door een bloemlezing uit zijn geschriften.

Rudi Rotthier,

De naakte perenboom : op reis met Spinoza
Amsterdam : Atlas Contact, 2013.
ISBN: 978-90-450-2552-0.
Op zoek naar Spinoza, naar de betekenis van zijn werk en naar het land waarin dat werk ontstond, reist de auteur van de woonplaatsen van van de filosoof verder naar Almere, Waddinxveen, Deventer en Zwolle.

Kees Schuyt,

Spinoza en de vreugde van het inzicht : persoonlijke en politieke vrijheid in een stabiele democratie
Amsterdam : Balans, 2017. Herdruk.
ISBN: 978-94-600-3406-0.
Verslag van de persoonlijke zoektocht van de auteur om via de filosofie van Spinoza meer te begrijpen van de wereld en van het eigen leven en om de vaak moeilijke thema’s van de wijsgeer onder de knie te krijgen.

Roger Scruton,

Spinoza
Rotterdam : Lemniscaat, 2014. (Kopstukken filosofie). Nieuwe editie. Vertaling van Spinoza (1986). Vertaling: Hessel Daalder.
ISBN: 978-90-477-0645-8.
Inleiding waarin in toegankelijke taal de contouren worden geschetst van de filosofie van Spinoza, zowel de gees­telijke vader van de Verlichting als de laatste hoeder van de middeleeuwse wereld.

Matthew Stewart,

De ketter en de hoveling : Leibniz, Spinoza en het lot van God in de moderne wereld
Amsterdam : Meulenhoff, 2008. Vertaling van The Courtier and the Heretic (2006). Vertaling: Judith Dijs.
ISBN: 978-90-290-7991-4.
Beschrijving van de levens van Spinoza en Leibniz die elkaar in 1676 in Den Haag ontmoetten, waarbij wordt aangetoond dat Spinoza meer invloed heeft gehad op het denken van Leibniz dan algemeen wordt aangenomen.

Siebe Thissen,

De spinozisten : wijsgerige beweging in Nederland (1850-1907)
Den Haag : Sdu Uitgevers, 2000.
ISBN: 90-12-08705-8.
Verhandeling over het Nederlandse Spinozisme, een wijsgerige beweging in de tweede helft van de negentiende eeuw in het voetspoor van Spinoza.

Theun de Vries,

De gezegende : het leven van Spinoza in honderdzeven scènes
Amsterdam : Querido, 1985.
ISBN: 90-214-8665-2.
Oorspronkelijk als filmscript voor Joris Ivens bedoeld levensverhaal van Spinoza waarin een levendig beeld wordt geschetst van zijn persoon en het landschap en het dagelijkse leven in de zeventiende eeuw.

Theun de Vries,

Spinoza
Amsterdam : De Prom, 2003. 5e dr. 1e dr.: 1972.
ISBN: 90-6801-758-6.
Biografie van Spinoza waarin een duidelijk beeld wordt gegeven van de positie van de Joden in het Nederland van de zeventiende eeuw en van zijn ideeën over tolerantie, vrede en mensenrechten.

Boudewijn Büch,

De blauwe salon : berichten omtrent leven en wedervaren van een jongeman : in het licht gegeven door Lothar G. Mantoua
Amsterdam : Uitgeverijen Singel 262, 1996. 4e dr. 1ste dr.: 1981.
ISBN: 90-413-3025-9.
Fictieve biografie van de jong gestorven Benedictus vanaf zijn jeugd in een katholiek krankzinnigeninternaat, via zijn talrijke liefdesavonturen tot en met de dood van zijn zoontje en zijn groei naar de filosofie van Spinoza.

Gabi Gleichmann,

Het elixer voor onsterfelijkheid
Breda : De Geus, 2013. Vertaling van: Udødelighetens elixir, 2012. Vertaling: Paula Stevens.
ISBN: 978-90-445-2584-7.
De fictieve, eeuwen omspannende familiegeschiedenis van het geslacht Spinoza, waarin zich de geschiedenis van het Europese Jodendom van middeleeuwen tot heden weerspiegelt.

Robert Menasse,

De verdrijving uit de hel
Amsterdam : De Arbeiderspers, 2002. Vertaling van Die Vertreibung aus der Hölle (2001). Vertaling: Paul Beers.
ISBN: 90-295-3094-4.
Een historicus, die 25 jaar na dato op een schoolreünie zijn leraren confronteert met hun nazi-verleden, ontdekt parallellen tussen zijn eigen leven en dat van een Portugese jood die in de zeventiende eeuw naar Amsterdam vluchtte en als rabbi de leermeester van Spinoza werd.

René Poort,

Alleen bestaat niet
Amsterdam : Augustus, 2008.
ISBN: 978-90-457-0195-0.
Aan de Ethica van Spinoza refererende debuutroman waarin een jongeman met een obsessieve belangstelling voor seks grote moeite heeft om zich open te stellen voor anderen.

Ethel Portnoy,

Bange mensen : een Haagse vertelling
Amsterdam : Meulenhoff, 1996. Vertaling: Hepzibah Kousbroek.
ISBN: 90-290-5278-3.
Drie inwoners van Den Haag, van wie er een het leven van Spinoza bestudeert, hebben ieder een eigen interesse voor de geschiedenis van hun stad.

Yasmine Reza,

In de slee van Arthur Schopenhauer
Amsterdam : Voetnoot, 2010. Vertaling van Dans la luge d'Arthur Schopenhauer (2005). Vertaling: Martin de Haan.
ISBN: 978-90-78068-37-2.
Gesprekken met mensen uit de omgeving van een Spinoza-kenner werpen licht op de onbevredigende rol van de filosoof in zijn leven.

Goce Smilevski,

Het web van Spinoza
Amsterdam : Anthos, 2014. Vertaling van: Razgovor so Spinoza. Vertaling: Roel Schuyt.
ISBN: 978-90-414-1917-0.
Vanwege zijn radicale ideeën lijkt Spinoza gedoemd altijd op de vlucht te zijn, maar dat weerhoudt hem er niet van zijn baanbrekende filosofie verder te ontwikkelen.

Leon de Winter,

Hoffman's honger
Amsterdam : De Bezige Bij, 2005. 19e dr. 1ste dr.: 1990.
ISBN: 90-234-1903-0.
Een diplomaat die zich op het werk van Spinoza heeft gestort, vervalt door schuldgevoelens tot vraatzucht en raakt betrokken bij een spionageaffaire.

Irvin D. Yalom,

Het raadsel Spinoza
Amsterdam : Balans, 2015. Vertaling van The Spinoza Problem (2012). Vertaling: Miebeth van Horn.
ISBN: 978-94-6003-894-5.
Via een aantal vragen wordt Spinoza als mens benaderd en wordt tevens de ware toedracht rond het 'Spinozaprobleem van de nazi's' onthuld.

J.H. Leopold,

Cheops
Houten : Agathon, 1987. Illustraties: Peter van Hugten.
ISBN: 90-269-5645-2.
Episch gedicht van circa 200 versregels, geschreven onder invloed van Spinoza en oosterse filosofieën. In de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren is Cheops te lezen onder deze link.

Jaron Beekes,

De lens van Spinoza
Amsterdam : Oog & Blik, 2011.
ISBN: 978-90-5492-332-9.
Ballonstrip over de veelbewogen geschiedenis van Spinoza die tegelijk een toegankelijke en originele inleiding is op zijn werk.

Wiep van Bunge,

Spinoza : hoorcollege over zijn leven, werk en tijdgenoten
Rotterdam : NRC Handelsblad, 2011. 4 cd’s (4 × ca. 60 min.) - 1 tekst (11 p.)
ISBN: 978-90-853010-6-6.
Hoorcollege over leven en werk van Spinoza in een cultuurhistorische context, met aandacht voor de invloed van zijn ideeën op denkers uit alle eeuwen.

Miriam van Reijen,

Stoïcijnse levenskunst : evenveel geluk als wijsheid
[Diemen] : LuisterWijs, 2012. (Praktische filosofie ; 2). 6 cd’s
ISBN: 978-94-912241-6-4.
Hoorcollege over stoïcijnse filosofie en hoe deze filosofische denkwijze gebruikt kan worden om meer greep op het eigen leven te krijgen. De vijfde cd bevat het college 'Spinoza ontkent de vrije wil' (77 min.)

Han van Ruler,

Spinoza
[Diemen] : LuisterWijs, 2011. (Sprekende denkers). 3 cd’s (167 min.)
ISBN: 978-94-912240-5-8.
Leven en werk van Spinoza, met speciale aandacht voor zijn pleidooi voor vrijheid van meningsuiting.